.RU

Әож 811. 112. 2( 075. 8) Шетел тілін оқытуда студенттердің жазбаша және ауызша аударма дағдысын қалыптастыру

Дата10.06.2017өлшемі76.21 Kb.
ӘОЖ 811.112.2( 075.8)
ШЕТЕЛ ТІЛІН ОҚЫТУДА СТУДЕНТТЕРДІҢ ЖАЗБАША ЖӘНЕ АУЫЗША АУДАРМА ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Ибрагимова Т.А., Муталиева Д.А., Жекебаева Р.Д.
Бұл мақалада студенттердің шетел тілінде жазбаша және ауызша аударма дағдысын қалыптастыруы қарастырылады.

Кілт сөздер: аударма,ақпараттық аударма,жанр, жазбаша аударма, ауызша аударма.
Көркем аудармада түпнұсқаның көркем әдебиеттің белгілі бір жанрына жататындығына байланысты аударманың түр ішіндегі бөлімдері болады. Бұндай аударманың түр ішіндегі бөлімдері қатарына поэзия, пьесса, сатирикалық шығармалардың, әдеби прозаның, ән сөздерінің аудармалары жатады. Шығарма аудармасының  мына немесе ана жанр санатына жатқызылуы шартты сипатта және бұл жанрдың өзіндік ерекшелігі аударманың нәтижесіне қаншалықты әсер ететініне байланысты болады.

«Ақпараттық аударма»  деп оқырманға шығармашылық-эстетикалық әсер ету емес, негізгі функциясы қандай да бір мәліметтерді  хабарлау болып табылатын мәтіндерді аудару аталады. Мұндай мәтіндерге  ғылыми, іскерлік, қоғамдық-саяси, тұрмыстық және басқа сипаттағы барлық материалдар жатады. Бұған көптеген детективтік әңгімелерді аударуды да, саяхаттарды суреттеуді де, очерктерді және таза ақпараттық хабарлауы  көбірек болатын басқа да шығармаларды жатқызуға болады. Аудармаларды көркем және ақпараттық деп бөлу аудармада көрсетілуге тиіс түпнұсқаның негізгі қызметіне байланысты (эстетикалық әсер етуі немесе жай ақпарат беруіне). Негізінде, жалпы алғанда, көркемдік аударманы талап ететін түпнұсқада тек ақпараттық қызметтерді орындайтын жекелеген бөлімдері, ал керісінше, ақпараттық мәтінді аударуда көркемдік аударманың кей элементтері (бөлшектері) болуы мүмкін.

Ақпараттық аудармада аударманың түрлері аударылатын мәтіндердің әртүрлі функционалдық стильдеріне қатыстылығының негізінде көрінеді. Сонымен қатар,бұндай аудармада түпнұсқалардың функционалдық-стилистік ерекшеліктері мәтіндердің өзіндік белгілерін де анықтағандығы қажет етіледі. Осы белгілері бойынша аударманың ерекше түрлері ретінде: ғылыми-техникалық материалдарды аудару, ресми-іскерлік материалдарды аудару, саяси-публицистикалық материалдарды аудару, газет-ақпараттық материалдарды аудару, патенттік материалдарды және т.б. аудару болып бөлінеді. Түпнұсқаны қабыл алудың тәсілін және аударманың мәтінін құруды ескеретін  аудармаларды психолингвистикалық жіктеу тәсілі  аудармалық қызметті жазбаша және ауызша аудармаға бөледі.



«Жазбаша аударма» деп аударманың тіларалық сөйлесу барысында (түпнұсқа және аударма мәтіні), аударма барысында жазылған мәтіндерге аудармашы бірнеше мәрте қарап, тексеріп, түзете алатын аударма түрі аталады. Бұл аудармашыға аударылып отырылған мәтіннің  үзінділерін қайталап қарауына, оларды аударманың сәйкес үзінділерімен салыстыруына, аударманы Рецепторға бергенге дейін, яғни аудару процессінің аяқталуына дейін аударма мәтініне қажетті өзгерістер енгізуіне мүмкіндік береді. Жазбаша аударманың классикалық мысалы болып аудармашы түпнұсқаны жазба мәтін түрінде қабылдап, аударма мәтінін жазба мәтін ретінде жүзеге асыруы табылады. (Осы жерден жазбаша аударма деген атау шыққан). [1]

Ауызша аударма – түпнұсқа мен оның аудармасы аударма барысында жазбаша емес нысанда болатын аударма түрі, ол аудармашының түпнұсқаның үзінділерін біркелкі қабылдауын және кейіннен сәйкестіндіруге немесе оны орындағаннан кейін түзетуге  мүмкіндік жоқтығын білдіреді. Ауызша аударманың классикалық мысалы ретінде аудармашы түпнұсқаны аккустикалық нысанда («естілуі бойынша») қабылдауын және өзінің аудармасын ауызша нысанда  орындауын айтамыз. Ауызша аудармада аударма мәтінін  құрау  түпнұсқаны қабылдаумен параллелльді түрде, не түпнұсқаны қабылдау біткеннен кейін жүзеге асырылады. Соған сәйкес ауызша аударманың  екі түрі болады: синхрондық және ілеспелі аударма.

«Синхрондық аударма» - бұл аудармашы оратордың сөзін тыңдай отырып, тура сол сәтте (2-3 секундқа ғана қалып отырады) аудармасын айтып отыратын ауызша аударманың тәсілі. Синхрондық аударма оратор микрофон арқылы сөйлеп, оның сөзі аудармашыға құлаққа киетін аппарат арқылы естілетін, арнайы кабинада техникалық құралдарды қолдана отырып жүзеге асырылады, сол жерден аударма Рецепторларға жеткізіліп отырылады. Осындай құралдың арқасында аудармашының дауысы оның түпнұсқаны тыңдауына кедергі келтірмейді. Синхрондық аударманың бір түрі болып аудармашы кабинада емес, рецептордың қасында орналасып, құлаққа киетін аппарат пен микрофон арқылы немесе оларсыз аударманы оған сыбырлап айтып отыруы түріндегі «сыбырлау» табылады. Синхрондық аударма – ауызша аударманың қиын түрі, өйткені ол аудармашыдан бір уақытта бірнеше қимылдарды қатар аудара білуді талап етеді: бір тілде тыңдау, оны басқа тілге аудару және оратордың сөйлеу темпінен қалмай сол тілде сөйлеу. Осы үш әрекеттің барлығын синхронизациялау жадының үлкен жұмысымен, жоғары қадағалаулықпен, сөйлеу компрессиясын жүзеге асырудың қажеттілігімен, түпнұсқаның келесі бөлімдерін бағдарлаумен, тез арада шешімдер қабылдаумен және т.б. байланысты.

«Ілеспелі аударма» – бұл ауызшы аударманың аудармашы оратор өз сөзін бітіргеннен соң немесе оның бір бөлігін айтып болғаннан соң  оны аудара бастау тәсілі. Аударылып жатқан сөздің бөлігінің көлемі әртүрлі болуы мүмкін: оратор 20-30 немесе одан көп минутта айтқан жеке сөздерден үлкен көлемдегі мәтінге дейін. Аударманың бұл түрі аудармашының жадында түпнұсқаның маңызды сегменттерінің мазмұнын аударма басталғанға дейін ұзақ уақыт бойында сақтауын талап ететін түрі. Егер түпнұсқаның көлемі үлкендеу болса, аудармашы түпнұсқаны қабылдау барысында оның мазмұнының маңызды жерлерін жазып отырады, ол оның жадында тыңдалған мәліметті есіне түсіруіне көмек көрсетеді.

Аударма бұл негізгі мағлұматты басқа ел тіліне аудару болып келеді. Аударма жұмысында аударушы студент аударылатын мәтіннің нақты мағынасын жеткізіп беруі тиіс. Ал бұл талап әдеби мәтіндермен қоса әсіресе ғылыми-техникалық мәтіндерге өте қажетті болып келеді. Әдеби мәтіннің тек логикалық мағынасына байланысты болып қана қалмай,оның сөз және сөз тіркестерінің дұрыс қолдануына байланысты. Тағы да әр бір тілдің ерекшелігіне синтаксисына, рейтміне, түріне байланысты. Сондықтан аударма жұмысы мәтіннің нақты мағынасын тілдің әдеби жолдарын қолдана отырып бергені дұрыс.

1. Сөзбе-сөз аударылған мәтін әрқашан да дұрыс, нақты аударма болып келе бермейді.

2. Әдеби шығарманың жақсы аударылғанының өзі әдеби аударма болып есептелінеді.

Әрбір елдің сөзі басқа ел сөзімен бірдей сәйкес келе бермейтіндіктен, аудармашылық жұмысы көп логикалқ пікір жүргізуді қажет етеді. Әрі мұндай жағдайда аудармада сөз тандау аудармашы студенттің өз қолында болады. Негізгі мәтіннің әдеби ерекшеліктігін анық жеткізіп беру әр қашанда қолдан келе бермейтіндіктен аудармашылық жұмыс студенттен көп шығармашылық және де әдеби тіл саласында ізденушілікті талап етеді [2]. Бір қарағанда жеңілдей болып көрінген тек қана сөздік арқылы жұмыспен ғана бітетіндей болып көрінген мұндай аудармашылық жұмысы студенттен көп жұмыс талап етуде. Бұл жұмыстың негізінде терең және кең пікірлеу қабілетін талап ететін іс-әрекет жатыр. Негізгі шетел тіліндегі мәтінді толық мағынасын ана тілінде жеткізіп беру үшін студент жеткілікті әдістемелік талдаумен аударуы керек болады. Ал бұл процесс студенттің шетел тілімен қатар ана тіліндегі граматиканы, семантиканы морфологияны, синтаксисті, тағы да екі тіл арасындағы салыстырманы нәзіктіктерін терең біле отырып, дұрыс қолдануды талап етеді. Аударманың мақсаты негізгі шетел тіліндегі мәтінен ана тіліне аударылған мәтіннің мағынасын толық сақталынып, бір-біріне ұқсас, бірдей мағлұмат беруінде. Мұндай нәтижеге жету үшін студент аударма жұмысын орындау барысында көптеген қиыншылықтарды жеңіп өтуіне болады. Мәтінді дұрыс аударудың екі жолын қарастырады:

1. Мәтіннің сөзбе-сөз нақты аударылуы.Бұл әсіресе студенттердің мамандықтарына сәйкес ғылыми -техникалық мәтіндерді қолдану қажет.

2. Шетел тіліндегі мәтіннің жалпы түсінікті мағынасын ана тілінде айтып бере алуы мұндай мәтіндерге кіші оқиғалар,әдеби хикаялар,әлеуметтік мәтіндерді қолдануға болады.

Бірінші жолмен аударылған жұмыс нақты аударма болып аталады. Екінші жолмен аударылған жұмыс идиоматикалық жұмыс болып аталады. Аудармадағы жұмыстың дұрыстылығын, нақтылығын мәтіннің тақырыбына байланысты нақтылығы,түрі,оның әдеби сипаты, әлеуметтік және ғылыми пайдалы мәлімет екендігі анықтайды. Бұл аударма жұмысы бірінші жолдағы аударма жұмысына сәйкес келеді. Ал екінші жолдағы аударма жұмысы бір қарағанда жеңіл болып көрінеді. Ол әдеби- ғылыми тілмен аударылмауы да мүмкін. Бірақ құлаққа жағымды сөз болып естіліп, грамматикалық ережелері сақталынбай жалпы кейде сөзбе-сөз аударылуы да мүмкін. Мұндай жағдай қазіргі таңда студенттердің интернет арқылы компьютер арқылы аударған мәтіндерде жиі кездеседі. Компьютердегі электрондық сөздіктер, программалық тікелей аударулардың сипаты шектеулі болады. Мұндай жолмен аударылған мәтіндерде семантикалық талдау жойылып кетеді [3].

Аударма жұмысы барысында студент компьютердегі электронды аударманы пайдалануда уақытты тежейді, ал бірақ екі тіл ана тілімен шетел тілін салыстырма ретін аудармадағы творчествалық-шығармашылық жұмысын қолдану шектелуде болады. Сөздік кітаптарды қолданып аудару жұмысы барысында студенттен көп шыдамдылық сабыр етіп, жұмысты аяғына жеткізу, терең пікірлеу, екі тілдің грамматикасын салыстырып, сөйлемдерді құрастыру жолдарындағы кейбір сөздердің көп мағыналы екендігін көру олардың мәтінге сәйкес келетінін тандай білу сияқты әр түрлі көптеген мәселелерді кездестіріп, бұл мәселелерді дұрыс шешуін жеткізіп аудармашылықтағы мақсатына жетеді. Ал мұндай жұмыстар студенттерінің шетел тілімен бірге өз ана тілін тағы да терең білуге, өздерінің ғылыми баяндамаларын жазуда шығармашылық қабілеттерін дамуда үлкен рөл атқарады. Аударма жұмысын орындау барысында студенттер көптеген мәтіндерді қолдана отырып, қазіргі заманға сәйкес саясат, экономика, әдебиет, мәдениет, спорт, физика-математика, биология, химия т.б. салалардағы жаңалықтармен хабардар болады. Ал оған қоса өз мамандықтарына сәйкес ғылыми-техникалық жаңалықтар ашылуының тарихымен танысыды. Бұл мәтіндер студенттерді шетел тілін үйренуге қоса өз мамандықтарына қызығушылығын да арттырады. Студенттердің іздену-зерттеу, өз пікірлерін бөлісуде баяндамаларын білімді қатесіз, әдеби-ғылыми дұрыс құрастыруға үйретеді.
ӘДЕБИЕТТЕР

1. Вине Ж.П.,Дарбельне Ж. Технические переводы//Вопросы теории перевода в зарубежной лингвистике. – М., 1978. – С. 157-167

2. Гак В.Г. Сопостовительный исследования и переводческий анализ// Тетради переводчика. – Вып. 16. – М., 1979. – С. 11-21

3. Райс К. Классификация текстов и методы перевода// Вопросы теории перевода в зарубежной лингвистике. – М., 1978. – С. 202-228



Ибрагимова Т.А., Муталиева Д.А., Жекебаева Р.Д. Обучение студентов навыкам письменного и устного перевода иностранных языков.

В статье рассматриваются обучение студентов к навыкам письменного и устного перевода.

Ключевые слова:перевод, жанр, письменный перевод, устный перевод
IBRAGIMOVA t.a., mUTALIEVA D.A., jEKEBAEVA R.D. Developing written and oral translation skills of the students in teaching foreign languages

The article discusses the training of students to skills of translation and interpretation.

Keywords: translation, genre, translation, interpreting

Достарыңызбен бөлісу:

podhodi-k-izmereniyu-kolichestva-informacii-mera-hartli.html
podhodi-k-opredeleniyu-pribili.html
podhodi-k-ponimaniyu-razvitiya-cheloveka-stranica-4.html
podhodi-k-razrabotke-pp-1-12.html
podhodi-k-upravleniyu-personalom-kodeks-zakonov-o-trude.html
poditozhivaya-privedennie-vishe-primeri-proyavleniya-tehnogennih-avarij-i-katastrof-mozhno-sintezirovat-sleduyushuyu-shematicheskuyu-vzaimosvyaz-mezhdu-sovremennoj-geodin.html
  • klass.bystrickaya.ru/avtoreferat-razoslan-27-aprelya-2012-g.html
  • tetrad.bystrickaya.ru/uchebno-metodicheskij-kompleks-uchebnoj-disciplini-stranica-7.html
  • nauka.bystrickaya.ru/vopros-otvet-stolica-novosti-08-07-2008-kolosova-yuliya-16-30-10.html
  • institute.bystrickaya.ru/glava-49-dobro-i-zlo-zhuchkov-a-g-prikosnovenie-k-tajne-ili-ob-osnovah-filosofii-edinstva.html
  • university.bystrickaya.ru/faktologicheskij-material-predstavil-chlen-kpe-gladilin-evgenij-aleksandrovich-g-anapa-4000-g-stranica-6.html
  • ucheba.bystrickaya.ru/prilozhenie-8-metodicheskie-rekomendacii-po-preddiplomnoj-praktike-napisaniyu-i-zashite-diplomnoj-raboti-dlya-studentov.html
  • studies.bystrickaya.ru/audit-v-rossii-problemi-i-puti-resheniya.html
  • lektsiya.bystrickaya.ru/programma-ekspertno-analiticheskogo-seminara-na-temu-novie-suveniri-karelii-kachestvo-produkti-tehnologii.html
  • esse.bystrickaya.ru/rabochaya-uchebnaya-programma-fakultet-1-neorganicheskoj-himii-i-tehnologii-kafedra-neorganicheskoj-himii-po-himii-dlya-specialnosti-261001-tehnologiya-hudozhestvennoj-obrabotki-i-materialov.html
  • prepodavatel.bystrickaya.ru/tematicheskoe-planirovanie-po-russkomu-yaziku-v-7-klasse.html
  • university.bystrickaya.ru/glava-13-cherez-sihote-alin-k-moryu-v-k-arsenev-po-ussurijskomu-krayu-dersu-uzala.html
  • universitet.bystrickaya.ru/uchebnie-celi-modulya-programmi-razvitie-upravleniya-17-modulnaya-programma-dlya-menedzherov-upravlenie-razvitiem-organizacii.html
  • turn.bystrickaya.ru/patrokl.html
  • ucheba.bystrickaya.ru/programma-dlya-rukovodyashih-rabotnikov-shkol-gimnazij-liceev-po-napravleniyu-organizacionno-pravovie-i-psihologo-pedagogicheskie-osnovi-kadrovoj-politiki.html
  • assessments.bystrickaya.ru/byulleten-novih-postuplenij-literaturi-v-nauchnuyu-biblioteku-kubgu-iyul-avgust-2008-g.html
  • notebook.bystrickaya.ru/istochnik-vsemirnij-bank-perspektivi-mirovoj-ekonomiki-i-razvivayushiesya-strani-v-2002-soobshenie-dlya-smi.html
  • credit.bystrickaya.ru/okno-ustanovki-parametrov-analizatora-e1opciya-50-standartnie-prinadlezhnosti-1.html
  • vospitanie.bystrickaya.ru/yunost-v-v-zabrodina-vstupitelnaya-statya.html
  • uchitel.bystrickaya.ru/razdel-1-sozdanie-regionalnoj-sistemi-zashiti-prav-potrebitelej-o-zashite-prav-potrebitelej-v-respublike-kareliya-v-2008-godu.html
  • spur.bystrickaya.ru/mesta-proisshestviya-prakticheskoe-posobie-pod-red-a-i-dvorkina-m-yurist-2001-336-s-biblioteka-sledovatelya-stranica-14.html
  • textbook.bystrickaya.ru/informacionnij-byulleten-7-8-iyul-avgust-2011-g.html
  • learn.bystrickaya.ru/glava-4-mesyac-volka-yanvar-konvej-d-dzh-misterii-i-magiya-luni.html
  • institute.bystrickaya.ru/glava-tverskoj-oblasti-pozharotushenie-nado-otdat-v-edinie-ruki-vestiru-25082010.html
  • bukva.bystrickaya.ru/nalogovaya-nagruzka-i-tehnologicheskoe-razvitie-ekonomiki-ukraini.html
  • paragraph.bystrickaya.ru/l-d-lebedeva-praktika-art-terapii-podhodi-diagnostika-sistema-zanyatij-spb-rech-2003-256-s-seriya-psihologicheskij-praktikum.html
  • holiday.bystrickaya.ru/naturalisticheskie-metodi-gipnoza-istochnik-materialov-sajt-voronezhskogo-centra-nlp-tehnologij.html
  • teacher.bystrickaya.ru/franchajzing-kak-sposob-peredachi-innovacionnoj-tehnologii-malomu-biznesu-valerij-fedorovich-mityakin.html
  • laboratory.bystrickaya.ru/vozniknovenie-i-razvitie-sovetskogo-prava-1917-1940-chast-4.html
  • crib.bystrickaya.ru/issledovanie-dokazatelstv-v-hode-sudebnogo-sledstviya-v-sude-pervoj-instancii-v-rossijskom-ugolovnom-processe.html
  • literature.bystrickaya.ru/elektricheskihsetej-spravochnik-po-proektirovaniyu-elektricheskihsetej.html
  • znanie.bystrickaya.ru/analiticheskaya-zapiska-ob-itogah-realizacii-vedomstvennoj-celevoj-programmi.html
  • thesis.bystrickaya.ru/principi-obucheniya.html
  • literatura.bystrickaya.ru/sledstvie-na-visshem-urovne-diplom-v-rassrochku-11.html
  • lecture.bystrickaya.ru/61-mifologiya-indejcev-chippeva-bernard-verber-tanatonavti.html
  • universitet.bystrickaya.ru/uchebnie-posobiya-metodicheskie-ukazaniya-stranica-4.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.